Duitslandweb logo Duitslandweb

De oorlogskleinkinderen

Columns - 2 mei 2019 - Auteur: Merlijn Schoonenboom

"Het is zo typisch Duits", zegt bezoekster Elke, "altijd zijn we te extreem. Eerst hebben we er zes miljoen omgebracht, daarna nemen we er meer dan een miljoen op." Even ben ik verbijsterd over het gemak waarmee deze 42-jarige de Duitse asielproblematiek met de Holocaust vervlecht - alsof het direct met elkaar te maken heeft.

De oorlogskleinkinderen
© Flickr/Patrick Hambloch/cc
Het Holocaustmonument in Berlijn

We zitten in een conferentiezaaltje in een landhuis in de omgeving van de stad Frankfurt, met uitzicht over een pittoresk glooiend heuvellandschap. Enige tijd geleden was ik als journalist aanwezig op een bijeenkomst van de vereniging ‘Kriegsenkel’. Letterlijk vertaald betekent dit begrip ‘de kleinkinderen van de oorlog’; het doelt op de generatie die tussen ongeveer 1960 tot 1975 is geboren.

De ‘oorlogskleinkinderen’ traden als maatschappelijke groep voor het eerst zo’n tien jaar geleden voor het voetlicht. Het was onder andere de journaliste Sabine Bode die de term bij een breder publiek introduceerde. Inmiddels ligt er in de boekhandels een flinke reeks zelfhulpboeken rond het thema. Maar het opvallendst zijn de praatgroepen die de laatste jaren in meerdere grotere Duitse steden zijn opgekomen.

In de zaal vandaag zitten ruim honderd veertigers en vijftigers bijeen om over de invloed van de oorlog op hun leven te praten. De achterliggende theorie van het ‘therapieweekend’ gaat uit van de ‘transgenerationele overdracht van trauma’s’. Het gaat daarom veel over de rol van de ouders van de aanwezigen. Deze zogeheten ‘oorlogskinderen’, geboren tussen 1930 en 1945, hebben vaak decennialang gezwegen over oorlogsmisdaden of -lotgevallen binnen de eigen familie. Deze ‘neurotische’ omgang met de oorlog zorgde volgens veel Kriegsenkel voor een grote emotionele belasting tijdens hun opvoeding, en dat zou ook hun eigen psychologische problemen kunnen verklaren.

Merlijn Schoonenboom verbindt in zijn maandelijkse column persoonlijke ervaringen met bredere maatschappelijke ontwikkelingen in Duitsland

Ik ben hier zelf naartoe gekomen omdat ik een meer maatschappelijke consequentie ervan wil onderzoeken. Het oorlogsthema is de laatste jaren namelijk niet alleen op het persoonlijke vlak weer sterk aanwezig, maar het is ook opvallend teruggekeerd in het politieke debat. Mijn vraag is of ook dat een uiting is van de omgang met de oorlog van deze ‘derde generatie’.

Natuurlijk is de alomtegenwoordigheid van de oorlog in de Duitse cultuur op zichzelf niets nieuws. ‘De oorlog’ staat in Duitsland op zijn laatst sinds begin jaren tachtig in het centrum van de politieke cultuur. Maar zo’n tien jaar geleden leek dit debat aan verbetenheid te hebben ingeboet; ‘de oorlog’ was niet meer het allesoverheersende thema in de Duitse omgang met de eigen geschiedenis.

Dat is nu veranderd. De oorlog keerde eind 2015 met de vluchtelingencrisis als fel politiek argument terug en dat is voortgezet met de opkomst van de AfD. AfD-politici als Marc Jongen zeggen graag dat Duitsland lijdt aan een 'schuldcomplex' en daarom te weinig opkomt voor het ‘eigene’ van de Duitse cultuur. Zijn tegenstanders veroordelen als reactie daarop al snel ieder rechts-conservatief geluid als ‘extreem-rechts’.

Op het therapieweekend is eenzelfde diepe kloof merkbaar. De ene groep benadrukt sterk de ‘historische verantwoordelijkheid van Duitsland’ tegenover migranten en asielzoekers. Volgens hen moet ‘de derde generatie extra waakzaam tegenover racisme zijn’. Maar er klinkt ook scherpe kritiek op het ’politieke misbruik’ van het oorlogsargument. Bezoekster Elke meent dat ‘de oorlog’ de reden is dat de Duitsers niet ‘normaal’ kunnen debatteren over migratie en asiel: "Je mag er niet kritisch over zijn, want dan word je gelijk voor nazi uitgemaakt."

Wie heeft er gelijk? Allebei de kanten natuurlijk een beetje. Het hangt in Duitsland simpelweg van de politieke voorkeur af waar de nadruk op wordt gelegd. Het therapieweekend laat daarom vooral zien hoe groot de maatschappelijke rol is die de oorlog ook 80 jaar na het begin ervan nog heeft. Ieder land heeft zijn eigen historische thema’s die een actuele politieke rol spelen: in Duitsland is dat ‘de twaalf jaar’ van het nazisme, en dat zal het nog lang blijven.

Het heeft een direct gevolg op het persoonlijke leven van de derde generatie. Want: de overgeërfde last van 'de oorlog' hoeft niet eens bij ieder 'oorlogskleinkind' echt te kloppen, vertelt een Nederlandse historicus van het NIOD me. Als de oorlog een grote maatschappelijke rol speelt, wordt het vanzelf 'een narratief dat het eigen handelen kan verklaren'.

Reacties

Louis Royen - 6 mei 2019 17:28

Genuanceerde analyse. Maar het wordt nog complexer, want zolang de Tweede Wereldoorlog -al dan niet terecht- zo dominant blijft in het Duitse politieke debat zal internationaal ook elke vorm van Duitse dominantie of "besserwisserei" tot weerstanden leiden.
Duitsland blijft zo enigszins geïsoleerd en tot politieke (en militaire) zwakte veroordeeld.

Reageer
Brigitte Opel - 3 mei 2019 16:35

Goed geschreven en beschreven, Merlijn. Ik herken het schuldgevoel dat je beschrijft en de moeite met het schipperen van opinies in de huidige discussies over migratie en multi-culturele samenleving.

Reageer
Maximaal 500 tekens toegestaan

Lees meer over 'Maatschappij':

Aanslag Halle nachtmerrie voor Duitsland

Aanslag Halle nachtmerrie voor Duitsland

De aanval op een synagoge in Halle woensdag past in een golf van extreem-rechts geweld in Duitsland.

Lees meer

Duitsland viert Dag van de Duitse Eenheid

Duitsland viert Dag van de Duitse Eenheid

Duitsers hebben vrij vandaag. In Kiel wordt de Dag van de Duitse Eenheid uitbundig gevierd.

Lees meer

800 miljoen moet stervende bossen redden

800 miljoen moet stervende bossen redden

In Duitsland gaan bomen massaal dood door droogte, branden en kevers. Overheidsgeld moet het tij keren.

Lees meer

DIA leest: Flessenpost van Adorno

DIA leest: Flessenpost van Adorno

Een toespraak van de Duitse filosoof Adorno uit 1967 over rechts-radicalisme blijkt verrassend actueel.

Lees meer


top
Op deze site worden cookies gebruikt, wilt u hiermee akkoord gaan?
Accepteer Weiger