Berlijn-proces: EU-proeftuin voor Westelijke Balkan

De Duitse kanselier Friedrich Merz en de Franse president Emmanuel Macron presenteerden hun voorstellen in juni in het Montenegrijnse Tivat. Daar was een EU-West-Balkan-top in het kader van het zogenoemde Berlijnproces. Bondskanselier Angela Merkel heeft dit proces in 2014 in het leven geroepen. Het is gericht op het verbeteren van de onderlinge samenwerking van de landen op de West-Balkan, waar de verhoudingen gespannen zijn. Ook moet het zorgen dat de landen sneller klaar zijn voor EU-lidmaatschap.

Voor ze kunnen toetreden moeten de kandidaat-lidstaten veel aanpassen in de wet- en regelgeving. Dat proces moet sneller, vinden Merz en Macron. Met toegang tot de interne markt van de EU willen ze de landen stimuleren vaart te maken. Want het gaat te langzaam. Zo is Noord-Macedonië al 22 jaar kandidaat-lid. De geopolitieke situatie maakt dat getreuzel niet verstandig is. China en Rusland kijken ook begerig naar de regio.

Het Berlijnproces is een proeftuin om te oefenen met het EU-lidmaatschap, zegt de Duitse plaatsvervangend ambassadeur in Montenegro, Ralf Reusch, tegenover Duitslandweb. Wat het Berlijnproces bijzonder maakt, is de methodiek. Waar formele EU-onderhandelingen vaak top-down verlopen, is dat hier niet zo. Dit format dwingt de zes Balkanlanden tot samenwerking met elkaar. "Het biedt een platform waar alle zes de staten als gelijken aan één tafel zitten", legt Reusch uit. "Dat is een fundamentele stap richting politieke verstandhouding en verzoening."

Die verzoening krijgt vooral vorm via de jongere generatie. Het paradepaardje van het project is het Regional Youth Cooperation Office (RYCO), dat begin juni 2026 in Budva, in Montenegro, zijn tienjarig bestaan vierde. Opgezet naar het model van het succesvolle Duits-Franse Jeugdwerk (OFAJ / DFJW) na de Tweede Wereldoorlog, faciliteerde RYCO in tien jaar tijd meer dan 36.000 grensoverschrijdende ontmoetingen tussen jongeren. "Dit zijn bezoeken over grenzen heen die voor hun ouders nog ondenkbaar waren", aldus Reusch. "Het is tastbare verzoening en Vergangenheitsbewältigung."

Geopolitieke noodzaak

Dat Merz en Macron vaart willen maken komt ook door de instabiele geopolitieke situatie. De westelijke Balkan is de geopolitieke achtertuin van Brussel en Berlijn. China probeert voet aan de grond te krijgen in de regio. Zo financierde Peking een snelweg in Montenegro. Toen de regering in Podgorica de lening niet kon terugbetalen, dreigde de Chinese staat beslag te leggen op strategisch onderpand, waaronder de haven van de kustplaats Bar. Uiteindelijk sprongen westerse banken en later de EU bij om de lening te herfinancieren en de weg af te bouwen.

Rusland oefent ook invloed uit in de regio. Vooral Servië is sterk op Rusland gericht. Vorig jaar tijdens een bezoek aan de regio sprak de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Wadephul manende woorden: Servië moet beslissen of het bij Europa wil horen of aan Rusland wil vasthouden. De EU is een “waardegemeenschap en men moet weten of men bij deze waardegemeenschap wil horen.” De EU is bovendien economisch veel aantrekkelijker voor Servië dan Rusland ooit zijn kan, stelde Wadephul.

Binnen het Berlijn-proces in een ´Common Regional Market´ afgesproken. Die bereidt de nationale economieën voor op de wetten van de Europese interne markt.

De lijst met resultaten van die regionale markt is inmiddels aanzienlijk. Het begon met het afschaffen van de onderlinge roamingtarieven op de Balkan in 2021. Inmiddels zijn er  uitgebreide mobiliteitsakkoorden. Inwoners reizen inmiddels met enkel een identiteitskaart de grens over en diploma's voor cruciale beroepen — van artsen en architecten tot recentelijk verpleegkundigen en apothekers — worden onderling erkend. Tijdens de coronacrisis wierp de methode ook logistiek haar vruchten af met de introductie van 'Green Lanes': speciale corridors aan de landgrenzen die zorgden voor een versnelde douaneafhandeling van medische goederen en levensmiddelen.

Toch blijft de vraag wanneer deze oefenperiode overgaat in een volwaardig EU-lidmaatschap. Een harde deadline vanuit Brussel is er bewust niet; toetreding blijft gebaseerd op individuele prestaties en het tempo van de binnenlandse hervormingen. Reusch legt uit dat het politieke doel lidmaatschap is voor alle westelijke Balkanstaten. Zolang er nog hervormingen nodig zijn in de kandidaat-lidstaten, ondersteunt het Berlijn-proces hen.

"Het Berlijn-proces herinnert de huidige EU-lidstaten er continu aan dat een stabiele, economisch geïntegreerde Westelijke Balkan in ons aller belang is. En de toetredingskandidaten leren hoe de Europese Unie functioneert, gemeenschappelijk, verbonden en compromisbereid", aldus Reusch.

Voor de Montenegrijnse minister voor Europese Zaken, Maida Gorčevič, kan de Montenegrijnse vlag niet snel genoeg worden gehesen in Brussel. Het land heeft de ambitie uitgesproken om in 2028 de 28e lidstaat van de EU te worden, en heeft de slogan '28by28' geïntroduceerd. Gevraagd of ze hiermee vooral de Russen en de Chinezen buiten de deur wil houden, antwoordt ze diplomatiek tegenover Duitslandweb: "Ik wil vooral graag meer Europeanen in Montenegro."