Gedaante-verwisseling

‘Waar komt u zo laat vandaan?’ Ik kijk naar boven. Frau M. zit op haar balkon, ze rookt een sigaret. Ik doe de lamp bij de voordeur aan en houd het programmaboekje omhoog. ‘De gedaanteverwisseling, een theaterbewerking vrij naar de roman van Kafka’, leest Frau M. met samengeknepen ogen voor. ‘Poeh, zware kost’, zegt ze. ‘Jaren geleden, toen ik hier net woonde, moest ik dat boek lezen voor een taalcursus, maar ik kon me er steeds niet toe zetten. Iedere keer als ik het opensloeg, was ik bang om woorden tegen te komen die ik nog niet zou kennen. Al het Duits dat ik tot dan toe had geleerd, leek door de oneindigheid aan nieuw vocabulaire niets meer waard te zijn.’

Eerder op de avond, tijdens het nagesprek met de acteurs in de foyer van het theater, was een vrouw plotseling opgestaan. Of je moedertaal niet juist naar de achtergrond verdwijnt als je naar het buitenland verhuist, wilde ze weten. Zuchtend nam acteur E. het woord. Op kalme toon herhaalde hij de tekst die zijn personage, een biculturele man die worstelt met zijn opvoeding, op het toneel had uitgesproken: ‘De taal die we als kind leren, vormt ons verstand. De hersens van een Duitser zijn onmiskenbaar Duits. Je kunt je taal – moedertaal, vadertaal – niet ontvluchten. Ze achtervolgt je tot in je dromen, ze beïnvloedt je manier van denken. Je kunt je Heimat ontvluchten, je verleden, maar niet je taal. Taal is meer dan bloed.’

Mijn gedachten dwaalden ondertussen af naar de Turkse schrijfster Tezer Özlü, die in de jaren tachtig in Berlijn woonde en werkte, en zowel in het Turks als in het Duits schreef. Özlü was ervan overtuigd dat je je moedertaal wel degelijk kunt verliezen en dat dit het instorten van het Ich, je persoonlijkheid, met zich meebrengt. Tijdens haar verblijf in Duitsland was ze daarom bang dat door het denken in twee talen haar kennis van haar moedertaal zou verslechteren en daardoor de diepste kern van haar identiteit – de herinneringen aan haar kindertijd in Anatolië – zou afbrokkelen. ‘Als het me lukt om iets te vertalen, ben ik gelukkig, want dat betekent dat ik niet afgesneden ben geraakt van het Turks’, schrijft Özlü in een notitie. 

Ook ik vraag me soms af of ik nog in staat ben om in mijn moedertaal overpeinzingen met precisie te verwoorden, zoals ik dat kon voordat ik in het Duits dacht. Bij het tikken van deze tekst moet ik talloze keren het woordenboek raadplegen. Wat is Verwandlung ook alweer in het Nederlands?

Tegelijkertijd betwijfel ik of je met jezelf kunt samenvallen wanneer je een taal spreekt die niet als de jouwe voelt, die je je nog niet volledig eigen hebt gemaakt – als dat al überhaupt mogelijk is. Is taal meer dan bloed?

‘In het Tsjechisch’, vertelt Frau M. terwijl ze een zonnebloempit pelt, ‘zegt men: met elke taal die je leert, krijg je er een nieuwe ziel bij. Wanneer ik mijn zussen in mijn geboorteland bezoek, sta ik er telkens van versteld hoe snel mijn lichaam zich aanpast: ik check zinnen in mijn hoofd niet eerst op grammaticale fouten, maak aan de lopende band grappen, ben tijdens ontmoetingen drukker, omdat het verwerken van talige indrukken geen energie opslokt. Eenmaal terug in Duitsland, luister ik in een gesprek liever, hergebruik ik de formuleringen van anderen, en lach ik ingetogener.’

‘Herkenbaar’, zeg ik. ‘Het schakelen tussen mijn Duitse en Nederlandse zelf is een organisch proces. Zodra de trein bij Venlo de grens over rijdt, verpop ik me. Mijn Entschuldigungen veranderen in sorry’s, mijn stemvolume verhoogt zich, mijn dialectrepertoire treedt weer in werking; ik ben, simpel gezegd, van gedaante verwisseld.’

‘Wat af en toe vermoeiend kan zijn’, zegt Frau M., ‘is het gevoel niet begrepen te worden. Maar ach, leven in meerdere talen – of beter gezegd: culturen – is uiteindelijk een verrijking. Die gedaanteverwisselingen, zoals u ze noemt, laten je anders kijken naar de wereld om je heen.’

Ik knik instemmend. ‘Genau.’