Vrijheid en democratie in de Duitse les
Een schooldag met een DDR-ooggetuige

Op schoolbezoek met Blik op de Muur
Het is een warme lentedag als we achter in een klaslokaal plaatsnemen op het Erasmiaans Gymnasium te Rotterdam. De aankleding van de school doet haar naam eer aan. In gangen en aula’s stuiten we regelmatig op standbeelden en afbeeldingen van de humanist en kritische denker Desiderius Erasmus.                                               

Vooraan in de klas neemt Gunnar Planitzer het woord. Hij komt uit Oost-Duitsland, maar hij woont en werkt hij al jarenlang in Nederland. Het is niet de eerste keer dat hij op dit gymnasium een les verzorgt. Al meer dan tien jaar is hij als gastspreker verbonden aan Blik op de Muur, een project van het Duitsland Instituut Amsterdam, dat ooggetuigen uit de voormalige DDR koppelt aan scholen. Zij vertellen leerlingen over hun leven onder het communistische regime: over de beperkingen en de mogelijkheden om binnen dat systeem een eigen leven op te bouwen, en over hoe zij uiteindelijk de val van de Berlijnse Muur hebben beleefd. 

Iedere Zeitzeuge doet zijn of haar verhaal op eigen wijze. “Het is belangrijk om bij jezelf te blijven,” geeft Gunnar aan de klas mee. Voor zich heeft Gunnar een koffer op tafel liggen, met persoonlijke items en voorwerpen uit de DDR-tijd. Tijdens de gastles kon hij zo een veelzijdig, kleurrijk en gelaagd beeld portretteren van zijn jeugd en tienerjaren. Het maakt deze geschiedenis, die toch steeds verder wegdrijft, levendiger voor jongeren. Dat kunnen de docenten beamen na afloop van de les, als we nog even napraten. “Geschiedenis is en wordt steeds abstracter,” vertellen ze. Juist daarom vinden de docenten dat het belangrijk is om een gastles met een ooggetuige te organiseren. “Daar kan geen boek tegenop.”

DDR als lesstof over democratie 
Tijdens Gunnars gastles komen de fragiliteit van democratie en burgerrechten aan bod. Vrij reizen naar Rotterdam, een artikel schrijven over het belang van burgerschapsonderwijs en geen enkele beperkingen ondervinden om dit te publiceren: in het democratische Westen sta je hier niet zo snel bij stil. Toch is het niet vanzelfsprekend, zo blijkt uit Gunnars levensverhaal.

De jonge Gunnar ervoer de realiteit van dictatuur. Anders dan in het Westen mochten de meeste burgers van de socialistische staten van Oost-Europa niet buiten het eigen machtsblok komen. De grens tussen Oost- en West-Berlijn was zelfs hermetisch afgesloten met een zwaarbeveiligde muur met prikkeldraad, wachttorens en mijnenvelden. Zijn droom om een wereldreis te maken moest hij lang voor zichzelf houden: “Ik heb deze droom in een boxje gestopt, en het nooit achter mij gelaten.”

Gevolgen van non-conformisme
Op 14-jarige leeftijd ervoer Gunnar voor het eerst de beperkingen op de vrijheid van meningsuiting. Ondanks de strenge censuur maakte hij kennis met de liederen van Wolf Biermann. De Oost-Duitse zanger was uit de DDR verbannen vanwege zijn regimekritische teksten. Onder de indruk van zijn muziek schreef Gunnar de liedteksten over op een blaadje. Dat bleef niet onopgemerkt: een docent betrapte hem en berispte hem vanwege zijn ‘anti-DDR’-teksten. Ook zijn ouders werden op school ter verantwoording geroepen. Gelukkig bleven zwaardere represailles voor Gunnar en zijn familie uit.

Dat was niet het geval toen Gunnar eind jaren tachtig zijn militaire dienst vervulde, tegen het einde van de DDR. Binnen het leger golden strikte regels. Zo mocht hij nauwelijks contact onderhouden met familie en vrienden. Toch stuurde hij hun regelmatig brieven. Toen zijn officier dit ontdekte, waren de gevolgen ingrijpend: hij kreeg een studieverbod en hij werd overgebracht naar een detentiecentrum, waar hij zelfs de kerstdagen moest doorbrengen. Daardoor kon hij niet bij zijn familie zijn. “Mijn toekomst was weg, en ik wist niet meer wat ik moest doen.”

Het levensverhaal van Gunnar maakt duidelijk hoe een gastles over het dictatoriale verleden een bijdrage levert aan democratiebewustwording. Door zijn persoonlijke verhaal krijgen leerlingen inzicht in een ander politiek systeem dat ver van hun eigen belevingswereld afstaat. In gesprekken met verschillende leerlingen kwam dit duidelijk naar voren.

Cultuur en geschiedenis in de Duitse les: dilemma voor docenten Duits
“Wat mij het meeste is bijgebleven is de indoctrinatie op school. Je mocht niet buiten de kaders komen.” Trixie en ik zitten in een kleine docentenkamer op de eerste etage en spreken met een leerling op het Erasmiaans Gymnasium. Hij heeft al eerder een gastles van Blik op de Muur bijgewoond in de Duitse les en deelt zijn ervaringen graag met ons.

Tijdens het gesprek diende zich nog een belangrijke vraag aan: hoe kan het vak Duits aandacht besteden aan de geschiedenis van dictatuur en democratie, zonder daarbij afbreuk te doen aan het Duits als doeltaal? Zo had van de leerling wel meer Duits mogen worden gesproken. Maar, zo zei hij ook meteen, dan zullen er minder leerlingen zijn die nog luisteren. “Ik denk dat de meesten dan gaan uitzoomen.”                                                

De leerling raakt aan een dilemma waar leerkrachten de afgelopen jaren mee worstelen. Docenten zouden graag meer aandacht besteden aan Duitse communicatieve vaardigheden, en dit koppelen aan lessen over cultuur en geschiedenis. Tegelijkertijd zien ze zich met oog op de eindexamens genoodzaakt om de lessen te besteden aan leesvaardigheid, waardoor er in de praktijk minder ruimte overblijft voor productieve vaardigheden, dat wil zeggen spreken en schrijven. Dit kan een zichzelf versterkend effect hebben: wanneer spreekvaardigheid weinig aan bod komt, krijgen leerlingen minder gelegenheid om vertrouwen op te bouwen in het gebruik van het Duits. Daardoor kan de drempel om de taal actief te gebruiken verder toenemen.

Actualisatie leerdoelen: nieuwe mogelijkheden voor vakoverstijgend lesgeven
Het is een heikele kwestie. Hoe bereiken docenten een evenwicht tussen aandacht voor taal-en cultuurkennis enerzijds én de voorbereiding op leestoetsen anderzijds?
De nieuwe kerndoelen voor talen als Duits potentiële handvatten aan docenten. Zo hebben docenten meer vrijheid om de les vorm te geven, aldus Nuffic.

Daarbij komt er ook meer ruimte om burgerschap te integreren in de les. Een belangrijke toevoeging op de bestaande kerndoelen vormt taal-en cultuurbewustzijn, waarbij het leren van taal gepaard gaat met bewustwording van de culturele verschillen en overeenkomsten tussen talen. Zo ontwikkelen leerlingen inzicht in verschillende perspectieven en leren zij stereotypen te herkennen en kritisch te bevragen.

Blik op de Muur sluit goed aan bij de actualisatie van de kerndoelen die in augustus 2027 officieel in werking treden. Het project vervult een belangrijke rol in vakoverstijgend burgerschap: het raakt aan democratiebewustwording, historisch besef en interculturele competentie. Door de geschiedenis van een ander land en een onvrij politiek systeem van dichtbij te leren kennen, doen leerlingen niet alleen historische en culturele kennis op, maar ontwikkelen zij ook meer empathie en begrip voor de mensen die onder deze omstandigheden hebben geleefd.

Over de complexiteiten van dictatuur
Enerzijds worden leerlingen meegenomen in een geschiedenis van dictatuur die laat zien dat democratie en vrijheid niet vanzelfsprekend zijn. Over een leven dat onderdrukking kent, en, wanneer Gunnar ingaat op het leven van zijn ouders en grootouders die veel hebben geleden onder het Oost-Duitse regime, over intergenerationeel verdriet.

Anderzijds maakt Gunnars verhaal gelaagdheden van de Oost-Duitse samenleving zichtbaar. “Ik heb uiteindelijk ook een hele leuke jeugd gehad”, laat Gunnar aan de jongeren weten. Er zijn momenten van weestand, waarbij hij de officiële normen kon omzeilen, en zo zijn eigen leven probeerde vorm te geven binnen de beperkte ruimtes van dictatuur. Het bewijst dat het leven achter de Muur niet alleen grauw en steriel was. “Opgroeien in de dictatuur betekent niet dat je altijd een slecht leven hebt gehad.”

Gunnar sluit zijn verhaal af met een oproep om te blijven dromen en nooit op te geven. Toen de Muur viel en de grenzen open waren gebroken, bleek het onwerkelijke toch echt te zijn gebeurd. Gunnar kon eindelijk zijn droom om een wereldreis te maken najagen. De ervaringen van het revolutiejaar 1989 vormen een belangrijke levensles die hij aan de klas wil meegeven. “Als jullie dromen hebben, stop het in een boxje. Ooit komt er een moment waarop je deze kunt realiseren.”

De onderwijsafdeling was bij een gastles van Gunnar Planitzer. Elian de Jong schreef een verslag na afloop.  

Met dank aan Gunnar Planitzer, de docenten Yeter Azmaz, Sabine Accensi en Klaas de Boer, en de betrokken leerlingen voor hun input.