Duitslandweb
Familiebanden staan centraal in ‘Fatherland’
Thomas Mann keert in film terug naar Duitsland
Achtergrond - 17 november 2026
- Auteur:
Isa Schokkin
In de Duitse speelfilm ‘Fatherland’ keert schrijver Thomas Mann na 16 jaar ballingschap terug naar Duitsland. Het is 1949, Mann en zijn dochter Erika reizen door het verwoeste en gedeelde Duitsland. De Poolse regisseur Paweł Pawlikowski zet naast de terugkomst van de schrijver ook de relatie tussen vader en dochter centraal.
Thomas Mann (gespeeld door Hanns Zischler) is vanuit de Verenigde Staten naar Frankfurt am Main gereisd om de prestigieuze Goetheprijs in ontvangst te nemen en de 200e geboortedag van de grote Duitse dichter en denker te vieren. “Hij hoopt duidelijk dat hij in de voetsporen van Goethe mag stappen als nationale auteur,” legt germanist en Thomas-Mann-kenner Trixie Hölsgens na afloop van de persvoorstelling uit. Mann was al in de jaren twintig een gevierde Duitse schrijver, in 1929 won hij de Nobelprijs voor de Literatuur. Maar toen de nazi’s in 1933 aan de macht kwamen, vertrok hij uit Duitsland.
Terwijl een groep omstanders de schrijver in 1949 bij zijn hotel in Frankfurt toejuicht, onderschept Erika (gespeeld door Sandra Hüller) daar een stapel haatbrieven aan haar vader. Mann wordt in deze brieven beschuldigd van verraad aan zijn vaderland, mede vanwege zijn vrijwillige ballingschap. Hij had in Duitsland moeten blijven om daar te proberen voor veranderingen te zorgen, vinden zijn critici, in plaats van op veilige afstand zijn kritiek op het nazi-regime te uiten. In de geboortestad van Goethe geeft Mann een conferentie voor internationale pers met Erika als tolk. In deze mooi vormgegeven scène toont hij zich niet onder de indruk van de vijandigheden.
Erika is de oudste telg van het gezin. De film laat zien hoe zij alle relaties met de mensen om haar heen probeert warm te houden. Al snel wordt duidelijk dat Erika en haar broer Klaus een nauwe band met elkaar hebben. Klaus woont in 1949 in Cannes. De relatie met zijn vader is slecht, die ziet Klaus als een drugsverslaafde. De twee mannen hebben weinig gemeen, toch hoopt Erika dat haar broer zich aansluit bij het gezelschap in Duitsland.
In Frankfurt ontmoet Erika haar ex-man, acteur Gustaf Gründgens, met wie ze eind jaren twintig enkele jaren getrouwd is geweest. Hij had in de jaren dertig en tijdens de Tweede Wereldoorlog samengewerkt met de nazi’s en contact onderhouden met nazi-kopstuk en opperbevelhebber van de luchtmacht Hermann Göring. Zijzelf had Duitsland in de jaren dertig verlaten en haar tijd grotendeels in de VS doorgebracht.
Het gesprek tussen Erika en Gustaf verloopt stroef. Hij vertelt dat hij een aantal maanden in een interneringskamp van de Sovjets in Duitsland heeft vastgezeten. Erika spreekt haar afkeuring over hem duidelijk uit en constateert dat West-Duitsland nog niet is gedenazificeerd.
De kijker krijgt vooral respect voor Erika. Ze is een alleskunner, je ziet haar verdriet, maar ook haar boosheid. De esthetiek in de film staat in contrast met de instabiliteit in het leven van de dochter van Mann. De gelikte symmetrie van de shots zorgt ervoor dat de emotie van vader en dochter extra binnenkomt bij de kijker.
Mann is in 1949, de tijd waarin de film speelt, een overtuigd democraat. Tijdens de Eerste Wereldoorlog had hij zich nog nationalistisch geuit. “Na de Eerste Wereldoorlog ontwikkelde Thomas Mann zich steeds meer tot democraat en Europeaan. Het nationalistische en de hang naar de Duitse romantiek liet hij steeds meer achter zich”, vertelt Hölsgens. In 1933, toen de nazi’s aan de macht kwamen, vertrok hij naar Zwitserland, in 1938 zette hij zijn ballingschap voort in de Verenigde Staten.
Na het confronterende bezoek in Frankfurt, in de net opgerichte bondsrepubliek, reizen vader en dochter verder naar Weimar, in Oost-Duitsland. De DDR bestaat op dat moment nog niet officieel, maar de deling van Oost en West is voelbaar. “Je ziet dat beide Duitslanden bezig zijn hun identiteit op te bouwen”, zegt Hölgens. “Het gaat in de film om Heimat en identiteit. Daarom is ‘Vaterland’ ook interessant zonder kennis over Thomas Mann. Het gaat om wie je bent in verhouding tot je land en tot je familie.”
Denk je aan het begin van de film als kijker dat West-Duitsland vlak na de oorlog zwaarmoedig is, dan wordt het later in Oost-Duitsland alleen maar erger. Zo worden Thomas en Erika met de harde werkelijkheid geconfronteerd als een man de hotelkamer van Mann binnendringt en van hem eist dat hij de politieke gevangenen die in voormalig concentratiekamp Buchenwald (bij Weimar) vastzitten, benoemt in zijn volgende speech. De onbekende man wordt snel afgevoerd, vader en dochter blijven beduusd in hun hotelkamer achter.
‘Fatherland’ is in Duitsland lovend ontvangen. Recensenten noemden de film, die daar in september is uitgekomen, ‘grandioos’, ‘een ontroerende roadmovie’ en ‘großes Kino’. In Cannes won regisseur Pawlowski in mei de prijs voor de beste regie.
De makers hebben ‘Fatherland’ mede gebaseerd op het boek ‘Mein Vater, der Zauberer’, waarin teksten en essays van Erika Mann over haar vader en brieven aan hem zijn samengebracht. De film wijkt op meerdere punten wel af van de historische feiten. Zo was niet Erika, maar Manns vrouw Katia bij zijn eerste reis naar Duitsland aanwezig. Zij komt in de film alleen voor als gesprekspartner aan de telefoon.
De film, die in Duitsland als 'Vaterland' is uitgebracht, is gedraaid in zwart-wit, net als twee eerdere werken van Pawlikowski (Cold War en Ida). Dat heeft te maken met de tijd waarin die films spelen, legde hij eerder dit jaar in Der Spiegel uit. Voor Pawlikowski ziet de wereld van de jaren 40 en 50 er zwart-wit uit. “Dat komt misschien door de films uit die tijd”, zegt hij. “Bovendien bevalt de spanning me tussen realisme en abstractie die het zwart-wit in mijn films schept.” In ‘Fatherland’ komt dit goed tot uiting. Het zwart-witcontrast past bij het beeld dat van Thomas Mann wordt geschetst. Als publiek figuur komt hij op voor morele waarden, maar dat doet hij niet voor zijn kinderen. Als vader faalt hij.
‘Fatherland’ draait vanaf 19 november in de Nederlandse bioscopen.
Lees meer over 'Cultuur':
Wolf Biermann 90 jaar: 'Een ritje door het spookhuis'
Wolf Biermann werd ooit verbannen uit de DDR. Rob Savelberg sprak hem over zijn leven en de democratie.
Podcast Achtung: Vakantietips
De Duitslandweb-redactie tipt Duitse historische plaatsen die de moeite waard zijn om te bezoeken.
Podcast Achtung: Minister versus linkse boekwinkels
Cultuurminister Weimer heeft de boekenwereld boos gemaakt. Ook in deze podcast: Duitse musea doen aan democratie-opvoeding
Nu in Deutsches Kino: ‘Zikaden’ en ‘Hysteria’
De reeks Deutsches Kino toont dit voorjaar weer originele Duitse films in Delft, Utrecht en Amsterdam.

Reacties
Geen reacties aanwezig