Volkstrauertag: Duitse herdenking steeds breder

Volkstrauertag (dag van rouw) is altijd twee zondagen voor de eerste zondag van advent. Dit jaar is dat op 15 november. Op uitnodiging van de Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge, een organisatie die namens de regering de Duitse oorlogsgraven beheert en deze gedenkdag organiseert, komt de Oostenrijkse president Alexander Van der Bellen spreken in het Duitse parlement. Oostenrijk speelde als bondgenoot van nazi-Duitsland een belangrijke rol in de Tweede Wereldoorlog. Ongeveer 250.000 Oostenrijkse soldaten van de Wehrmacht kwamen om het leven volgens de Volksbund. Talloze Oostenrijkse oorlogsslachtoffers die na de ‘Anschluss’ van 1938 gedwongen werden de Duitse nationaliteit aan te nemen, liggen begraven op Duitse oorlogsbegraafplaatsen.

‘Als staatshoofd van een land dat zowel slachtoffer als dader was van de Europese tragedies van de 20ste eeuw, staat president Van der Bellen voor een cultuur van oprechte herinnering en het nemen van gedeelde verantwoordelijkheid voor een vreedzaam Europa’, schrijft de Volksbund op zijn website. 

Volkstrauertag werd na de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) ingevoerd om de gevallen soldaten te eren. De eerste officiële ceremonie vond plaats in 1922 in het Duitse parlementsgebouw in Berlijn. Na de machtsovername van Adolf Hitler in 1933 werd deze dag omgedoopt tot ‘Heldengedenktag’. Volgens de nazi’s moest er niet meer worden getreurd, maar moesten de gesneuvelden met trots worden herdacht. Na de Tweede Wereldoorlog werd de dag vrijwel meteen opnieuw ingevoerd als nationale gedenkdag. Aanvankelijk stonden vooral de gesneuvelde soldaten uit de wereldoorlogen centraal; tegenwoordig worden alle slachtoffers van oorlog en geweld herdacht.

Ook de Duitse bondspresident Frank-Walter Steinmeier spreekt zondag in de Bondsdag. Vorig jaar bracht hij enkele wijzigingen aan in de vaste tekst die de president uitspreekt, het ‘Totengedenken’. In de herdenkingstekst nam hij ook politiemensen op die tijdens de uitoefening van hun werk om het leven waren gekomen. Ook worden voortaan specifiek degenen genoemd die vanwege hun geaardheid of seksuele identiteit door de nazi’s werden vermoord. In 2020 had Steinmeier al een zin toegevoegd waardoor ook de doden door terrorisme en extremisme, antisemitisme en racisme in Duitsland worden herdacht. 

Naast de centrale herdenking in de Bondsdag wordt Volkstrauertag vooral lokaal herdacht, onder meer op oorlogsbegraafplaatsen. Dat gebeurt ook op veel plaatsen buiten Duitsland. De Volksbund beheert 840 oorlogsbegraafplaatsen in 45 landen waar meer dan 2,8 miljoen mensen begraven liggen. In Nederland is de militaire begraafplaats Ysselsteyn in Limburg de plek waar de meeste gesneuvelde Duitse soldaten begraven liggen, bijna 32.000. Ook daar vindt zondag een internationale herdenkingsbijeenkomst plaats. Omdat op de begraafplaats ook SS’ers en andere oorlogsmisdadigers liggen begraven, is er al lange tijd kritiek op de herdenking in Ysselsteyn. Critici willen niet dat deze ‘foute’ Duitsers worden geëerd.

In Duitsland is Volkstrauertag ook door enkele groeperingen gebruikt om rechtsextremistisch gedachtegoed te propaganderen. In de Duitse plaats Wunsiedel (Beieren), waar Hitlers plaatsvervanger Rudolf Hess lange tijd begraven lag, marcheerden sinds de jaren 80 jaarlijks neonazi’s door de stad op Volkstrauertag. Zij grepen de gedenkdag aan om hun extreemrechtse ideeën te uiten. De afgelopen jaren kwam het niet meer tot zulke bijeenkomsten, mede dankzij tegenacties van burgers. 

Net als bijvoorbeeld Goede Vrijdag behoort Volkstrauertag tot de zogenoemde ‘Stille Feiertage’ (stille feestdagen) in Duitsland. Op die dagen gelden strenge regels. Uitgelatenheid wordt als ongepast gezien en is wettelijk aan banden gelegd. Sportevenementen zijn verboden en ook geldt er een ‘Tanzverbot’ (dansverbod). De regels kunnen per deelstaat verschillen en veel van deze verboden zijn de afgelopen jaren wat versoepeld. In Berlijn geldt het verbod zondag bijvoorbeeld tot 21:00 uur en in Noordrijn-Westfalen maar tot 18 uur. In die laatste deelstaat moeten komende zondag de winkels gesloten zijn en mogen markten en beurzen pas na 13 uur beginnen. 

Volkstrauertag is volgens de Volksbund niet alleen een dag om te herinneren. “Het biedt juist de kans om de oorzaken van oorlogen, de menselijke gevolgen daarvan en de daaruit voortvloeiende consequenties te onderzoeken”, stelde de organisatie tegenover persbureau DPA. “In een wereld die nog steeds getekend wordt door oorlog en terreur, vereist het herdenken van de doden tegelijkertijd ook antwoorden op deze vragen.”