Duitslandweb logo Duitslandweb

Het Duitse kiesstelsel 2021

Achtergrond - 20 augustus 2021 - Auteur: Marja Verburg

Het complexe Duitse kiesstelsel heeft de afgelopen jaren steeds meer zetels in de Bondsdag opgeleverd. In 2013 telde de Duitse Tweede Kamer 631 afgevaardigden, sinds 2017 zijn het er een recordaantal van 709. Dit jaar zouden het er meer dan 800 kunnen worden. Dat komt de effectiviteit en de werkbaarheid van het parlement niet ten goede. De vraag is of een aanpassing van het kiesstelsel van vorig jaar een verdere groei kan voorkomen. 

Het Duitse kiesstelsel 2021
© wikimedia/Steffen Prössdorf/cc
De vergaderzaal van de Bondsdag, feb. 2020

Het Duitse kiesstelsel verschilt op een aantal punten sterk van het Nederlandse. Duitsland heeft een mengvorm van een districtenstelsel zoals de Britten en de Amerikanen dat kennen en het principe van evenredige vertegenwoordiging zoals dat ook in Nederland geldt. Daarnaast heeft Duitsland een kiesdrempel.

Kiesdrempel

Duitsland heeft een kiesdrempel van 5 procent. Dat betekent dat alleen partijen die 5 procent van de stemmen of meer hebben gehaald, in de Bondsdag - de Duitse Tweede Kamer - komen. De kiesdrempel is na de Tweede Wereldoorlog ingevoerd om versplintering van het parlement in vele kleine partijen te voorkomen.

Een uitzondering geldt voor partijen die minder dan 5 procent van de stemmen hebben gekregen, maar wel drie direct gekozen vertegenwoordigers, Direktmandate (zie hieronder), hebben gehaald. Zo’n partij mag dan niet als fractie maar als Gruppe (groep) zitting nemen in het parlement, waardoor ze minder rechten heeft dan de partijen die de kiesdrempel wel hebben gehaald. De PDS, de voorganger van Die Linke, vormde in de jaren negentig en tussen 2002 en 2005 zo’n Gruppe.

Kiesstelsel: Erst- en Zweitstimme

De Duitse kiezer kruist op een papieren stemformulier twee hokjes aan. Met de eerste stem (Erststimme) kiest hij een kandidaat in zijn kiesdistrict - daarvan zijn er in Duitsland 299. Dit gaat volgens het systeem winner takes all (in het Duits: Mehrheitsrecht/Persönlichkeitswahl). De tweede stem (Zweitstimme) is voor een partij (Verhältniswahl).

De Bondsdagzetels worden verdeeld aan de hand van de Zweitstimme, de partijstem. Daarmee wordt berekend hoeveel zetels een partij heeft verworven in de Bondsdag. Die zetels worden in eerste instantie ingevuld met mensen die via de Erststimme direct gekozen zijn in hun kiesdistrict, de Direktmandate. De zetels die overblijven, worden verdeeld onder de deelstaatlijsten van een partij.

Het voordeel van de Persönlichkeitswahl is dat kiezers in de districten een eigen volksvertegenwoordiger in de Bondsdag hebben, die de belangen van hun regio behartigt. Deze Bondsdagleden onderhouden vaak ook nauwe banden met hun kiesdistrict. 

Verdeling zetels: Überhangmandate en Ausgleichmandate

Stemformulier Bondsdagverkiezingen. Afb.: wiki/Bluemel1/ccDe Bondsdag telt minstens 598 zetels, maar op dit moment zijn het er 709. Dat is het grootste aantal ooit. Dat het aantal zetels niet vastligt, komt door de ingewikkelde verdeling van de Erst- en de Zweitstimmen. Soms heeft een partij recht op Überhangmandate, als ze via de Erststimme meer Direktmandate heeft gehaald dan zetels op basis van de tweede stem. De Direktmandate worden dan opgeteld bij het aantal zetels dat een partij via de Zweitstimme heeft gehaald. Dit gebeurt per deelstaat. Deze Überhangmandate worden sinds 2013 voor de andere partijen gecompenseerd met Ausgleichmandate. Zij krijgen er zoveel zetels bij totdat de verhoudingen tussen de fracties weer recht doen aan de uitslag van de Zweitstimme (de partijstem). Zo kan het aantal zetels in de Bondsdag behoorlijk oplopen.

Twee rekenvoorbeelden:

Partij A heeft volgens de Zweitstimme, de partijstem, recht op 48 zetels.
Het aantal Direktmandate via de Erststimme van partij A is 40.
Deze 40 direct gekozen vertegenwoordigers van partij A nemen zitting in de Bondsdag.
Partij A heeft vervolgens nog 8 zetels te verdelen (48 minus 40 Direktmandate). Deze 8 zetels zijn voor kandidaten die geen Direktmandat hebben verworven. Zij worden verdeeld over de deelstaatlijsten van de partij.

Partij B heeft volgens de Zweitstimme, de partijstem, recht op 15 zetels.
Het aantal Direktmandate via de Erststimme van partij B is 20.
Deze 5 extra zetels, de Überhangmandate, mag de partij houden en worden opgeteld bij het totaal aantal zetels in de Bondsdag.
Partij B heeft nu dus 5 zetels meer dan haar op basis van de tweede stem toekomen. De andere partijen krijgen hiervoor ter compensatie Ausgleichmandate, zodat het aantal zetels voor de partijen weer recht doet aan de verkiezingsuitslag volgens de partijstem (Zweitstimme).

Bij de laatste verkiezingen in 2017 kreeg de CDU 36 Überhangmandate, de CSU 7 en de SPD 3. Die werden gecompenseerd met in totaal 65 AusgleichmandateZie voor een overzicht van de zetelverdeling sinds 1990 de site van de Bondsdag

Aanpassing kiesstelsel

Omdat het aantal zetels door de Überhang- en Ausgleichmandate steeds verder dreigt toe te nemen - het kunnen er na de verkiezingen in september meer dan 800 worden - heeft de bondsregering vorig jaar besloten het kiesstelsel aan te passen. Dat moet de effectiviteit en de werkbaarheid van de Bondsdag ten goede komen. Door de aanpassing worden tot drie Überhangmandate straks niet meer gecompenseerd met Ausgleichmandate. En het wordt mogelijk om Überhangmandate te verrekenen met andere zetels van de partij. De verwachting is dat deze maatregelen niet voor veel minder zetels in de Bondsdag zullen zorgen. Zie voor meer info de uitleg van Der Spiegel en van de Bondsdag

De oppositiepartijen FDP, de Groenen en Die Linke willen een verdergaande hervorming van het kiesstelsel en bijvoorbeeld het aantal kiesdistricten van 299 terugbrengen naar 250. Zij zijn daarvoor naar het Constitutioneel Hof gestapt, maar dat heeft in augustus besloten zich pas na de komende verkiezingen over het kiesstelsel te buigen.

Reacties

Ben Geurts - 30 augustus 2021 19:09

De kies drempel van 5% geldt niet voor de deense minderheid in sleswig- holzstein.
Want anders zouden die nooit leden in de bondsdag krijgen.
B. Geurts

Reageer
Wiebke Pittlik Ben Geurts - 31 augustus 2021 14:45

Beste Ben Geurts, inderdaad, minderhedenpartijen zijn uitgezonderd van de kiesdrempel. Deze keer gaat de partij van de Deense minderheid voor het eerst in jaren proberen in de Bondsdag te komen. Het is nog niet duidelijk of dit gaat lukken. Groet, de redactie

Aangepast op 2021-08-31 14:55:39

Ronald Hamming - 26 augustus 2021 12:11

Bedankt voor de toelichting, want enige uitleg over het Duitse verkiezingsstelsel kan geen kwaad. Zodrs ik tijd heb, zal ik ook de links aanklikken voor verdere informatie.


Reageer
Maximaal 500 tekens toegestaan

Lees meer over 'Verkiezingen 2021':

Nieuwe Bondsdag komt voor het eerst bijeen

Nieuwe Bondsdag komt voor het eerst bijeen

Dinsdag komt de nieuw gekozen Bondsdag voor het eerst bijeen. Met 736 zetels is het de grootste ooit.

Lees meer

Formatiegesprekken SPD, Groenen en FDP van start

Formatiegesprekken SPD, Groenen en FDP van start

De formatie verloopt voortvarend, maar SPD, Groenen en FDP hebben nog harde noten te kraken.

Lees meer

Ampelmann

Ampelmann

Terug van weggeweest: de column van Carsten Brzeski. Ditmaal over de lastige positie van de FDP in de formatie tussen SPD en Groenen.

Lees meer

Berlijn koerst aan op stoplichtcoalitie

Berlijn koerst aan op stoplichtcoalitie

SPD, Groenen en FDP gaan komende week verder onderhandelen. De CDU/CSU is in een pijnlijke machtsstrijd verwikkeld.

Lees meer


top
Op deze site worden cookies gebruikt, wilt u hiermee akkoord gaan?
Accepteer Weiger