Buruma schetst dagelijks leven in Berlijn in nazitijd

Tegenover de supermarkt waar ik mijn dagelijkse boodschappen doe stond ooit een van grootste synagogen van Berlijn. In oktober 1941 bepaalde de Gestapo dat dit gebedshuis voortaan dienst moest doen als Sammellager; zo’n 20.000 Berlijnse Joden brachten hier een laatste nacht in hun stad door. Tien jaar na de oorlog werd de door luchtaanvallen beschadigde synagoge in de Levetzowstraße afgebroken en sinds 1988 herinnert een indrukwekkend monument, dat onder meer bestaat uit een stalen goederenwagon, aan wat hier gebeurd is.

Het zijn dit soort gedenktekens, deze manier waarop Berlijn ‘de littekens van zijn ergste misdaden openlijk [toont]’, die maken dat Ian Buruma (1951) van de Duitse hoofdstad is gaan houden. Hij geeft toe dat dit een wat vreemde conclusie is van een boek over de stad in oorlogstijd, maar Berlijn symboliseert wat hem betreft niet enkel de gruwelijkheden waartoe mensen in staat zijn, maar óók hun vermogen ‘om uit de barbarij te herrijzen’. Dat kan kloppen, maar in ‘Blijf in leven’ komt vooral die gruwelijke kant naar voren. De titel is ontleend aan de woorden waarmee Berlijners elkaar in het laatste jaar van de Tweede Wereldoorlog gedag zeiden: ‘Bleiben Sie übrig’.

Ook Leo Buruma, de vader van de schrijver, gebruikte dit zinnetje ter afsluiting van een van zijn oorlogsbrieven. Leo, een rechtenstudent uit Nijmegen, werd in 1943 als dwangarbeider tewerkgesteld in een Berlijnse fabriek voor remmen en machinegeweren. Na zijn vaders dood in 2020 bestudeerde Ian Buruma diens brieven en besloot de stad onder de loep te nemen die zo’n invloed had op Leo’s leven – en op dat van vele anderen.

‘Blijf in leven’ is een caleidoscopisch portret van het dagelijkse bestaan in het Berlijn van de nazi’s. Buruma schetst het op basis van talloze bronnen, van krantenartikelen en propagandafilms tot advertenties en moppen. Naast de correspondentie van zijn vader haalt hij brieven, dagboeken en memoires aan van een twintigtal uiteenlopende figuren en doorkruist met hen jaar voor jaar de oorlog.

Daarbij laat hij bewust ‘gewone’ mensen aan het woord, al komt een groot aantal uit gegoede kringen. Maar los van Goebbels – wiens dagboeken aangevoerd worden om de keuzes van het regime te belichten – en een enkele andere klinkende naam, zoals Erich Kästner, is het gros van deze mensen niet bekend.

Neem Marie Jalowicz, een jonge Joodse vrouw die ondergronds ging en als zogeheten U-Boot de oorlog overleefde, voor haar onderduikadressen moest ze dikwijls betalen met seksuele handelingen. Of Horst Selbiger, die een Joodse vader had en daarmee een Mischling was, en die op 94-jarige leeftijd nog zelf aan Buruma kon vertellen hoe hij na luchtaanvallen puin moest ruimen in brandende huizen. Of neem Lilo, een 15-jarig Hitlermädchen, dat, getuige haar dagboek, ondanks haar liefde voor de Führer vanaf 1944 wanhopig naar vrede begon te verlangen.

Het lijkt onwaarschijnlijk, maar toen Leo in de lente van 1943 in Berlijn aankwam, kon hij (als Nederlandse dwangarbeider genoot hij enige bewegingsvrijheid) nog bioscopen, concerten en voetbalwedstrijden bezoeken of gaan zwemmen in de Wannsee, in weerwil van deportaties en bombardementen. Het is ontluisterend, maar niet verbazingwekkend, stelt Buruma, dat de meeste mensen zich afkeren van wat ze niet willen zien en proberen door te leven.

Intussen werd de Endsieg onrealistischer, het regime daardoor onverbiddelijker – voor Joden was het dat uiteraard vanaf dag één geweest – en de straffen aldus draconischer. Wie zich bij de kapper een kritisch grapje liet ontvallen, kon een dag later gefolterd worden in een kelder van de Gestapo. Verraad was alomtegenwoordig, het aldoor schichtig achteromkijken werd de Berliner Blick genoemd.

In het boek gaat speciale aandacht uit naar mensen die ondanks alles een moreel kompas behielden, die ‘fatsoenlijk probeerde[n] te blijven in een misdadige staat’. De journaliste Ruth Andreas-Friedrich was zo iemand. Ze hielp onderduikers met haar verzetsgroep Onkel Emil en kalkte in de laatste oorlogsmaanden NEIN op buitenmuren, een even onschuldige als levensgevaarlijke actie.

Ook conservatieve patriotten worstelden met morele dilemma’s. Kon je een loyale Duitser zijn en tegelijkertijd het hoogste gezag ondermijnen? De aristocratische advocaat Helmuth James von Moltke bestreed de nazi’s uit vaderlandsliefde en betaalde daarvoor met zijn leven. In januari 1945 werd hij wegens defaitisme opgehangen aan een vleeshaak. Andere tegenstanders van het bewind, zoals de journaliste Ursula von Kardorff, hadden dierbaren aan het front en vroegen zich af of het niet pervers was om te hopen op de nederlaag van je eigen volk.

Ian Buruma voegt deze verschillende stemmen samen tot een genuanceerd en zeer leesbaar geheel, met onontkoombare details en anekdotes die op het ondraaglijke af tot de verbeelding spreken. Natuurlijk, hij baseert zich op individuele indrukken, die soms pas na de oorlog zijn opgetekend, dus verwacht geen waterdichte wetenschappelijke studie.

‘Blijf in leven’ is een boek dat juist door de blik van binnenuit de geschiedenis tot leven wekt. En het is een boek dat onherroepelijk leidt tot de vraag: wat zou ik doen? In een wereld waar demagogen en dictatoren terrein winnen is dat geen puur historische overpeinzing. Tijdens volgende boodschappenrondjes zal die vraag zich ongetwijfeld regelmatig opdringen – de antwoorden doen me bij voorbaat huiveren.

Ian Buruma is een Nederlandse schrijver van een invloedrijk oeuvre. Sinds 2005 woont en werkt hij in New York. Hij is Azië-deskundige, hoogleraar Human Rights and Journalism aan het Bard College in New York en publiceerde meerdere boeken over de Tweede Wereldoorlog, waaronder ‘1945’ (2013) en ‘De fantasten’ (2022). Voor zijn werk ontving hij onder meer de Erasmusprijs en de Gouden Ganzenveer.